Ég hef lengi haft mikinn áhuga á því hvernig börn upplifa umhverfi sitt. Hægt er að læra ýmislegt af því að fylgjast með börnum að leik í nærumhverfi sínu vegna þess að það er nokkurn veginn öruggt að þau sjá það í allt öðru ljósi en fullorðnir. Hvernig upplifir t.d. Reykvíkingur á barnsaldri borgina sína? Hvernig notfæra reykvísk börn sér borgina sem leiksvæði?
Heimur barna er eðlilega minni en þeirra sem fullorðnir eru og fyrstu árin eru þau háð því að vera alltaf innan þess ramma sem hinir fullorðnu setja þeim. Þegar þau verða eldri og fá að leika sér ein úti er það þó yfirleitt aðeins á afmörkuðu svæði þar sem foreldrar þeirra hafa ákveðið að þau eigi að halda sig innan. Það sem er utan við þetta fyrirframákveðna svæði getur verið mjög framandi í augum barnanna svo ekki sé talað um langt í burtu fyrir litla fætur. Mér er það enn í fersku minni hvernig ég upplifði „mitt svæði“ þegar ég var að alast upp í gamla vesturbænum á 9. og 10. áratug síðustu aldar. Ég gat þvælst niður að höfn, niður á Lækjartorg, að KR-heimilinu og í Háskólabíó eins og ekkert væri, þetta var allt innan „míns svæðis“. En handan þessara staða var ég ekki eins örugg og mér fannst ég vera komin á ógnvekjandi og framandi stað. Svæði eins og hagarnir handan Hagaskóla, Seltjarnarnesið, Þingholtin og Hlíðarnar voru svo langt í burtu að það hefði ekki hvarflað að mér að fara þangað ein og fótgangandi. Svæði sem voru enn lengra í burtu eins og Laugardalurinn hefðu í mínum huga alveg eins getað verið í annarri heimsálfu, svo framandi voru þeir.
Auðvitað eru börn misjöfn og hætta sér mislangt. Foreldrar eru líka misjafnir og setja börnum sínum misstrangan ramma og svo eru auðvitað til börn sem ekki hlýða þeim reglum sem þeim eru settar. Það sem hins vegar er svo skemmtilegt við það hvernig börn upplifa umhverfi sitt er að það virðist vera sama hversu lítill eða stór rammi þeirra er, innan hans tekst þeim að búa sér til spennandi ævintýraheim. Eitt af því sem var mjög vinsælt þegar ég var að alast upp var að þræða alls kyns leynileiðir um bakgarða og yfir bakhús og bílskúra í hverfinu. Á tímabili var það meira að segja orðið þannig að ég var nánast hætt að ganga á gangstéttum yfirhöfuð. Ég fór allra minna ferða þessar háleynilegu leiðir og þá var mikilvægast að sjást ekki frá götunni.
Þessar leynileiðir voru síður en svo hættulausar og maður þurfti að vera undir það búinn að rekast á stórhættuleg fyrirbæri á leiðinni. Suma garða áttu t.d. hræðilegar nornir sem kærðu sig ekkert um að litlir krakkar væru að sniglast í blómabeðum þeirra. Í sumum húsum bjuggu vondir kallar sem sögum fór af í hverfinu að reyndu að lokka til sín börn með gylliboðum um sælgæti. Síðan voru það auðvitað hrekkjusvínin sem áttu það til að birtast án nokkurs fyrirvara og gátu gripið mann glóðvolgan á einhverju bílskúrsþakinu og tekið mann höndum. Síðast en ekki síst rakst maður ósjaldan á nánast óyfirstíganlega veggi eða þyrnirunna sem finna þurfti leið yfir ef ekki átti að fara illa. Í huga okkar barnanna leyndist þannig ævintýraheimur handan hins hefðbundna sjónarsviðs sem átti sitthvað sameiginlegt með heimi þjóðsagna og ævintýra, en allt var þetta þó innan þess svæðis sem hinir fullorðnu brýndu fyrir okkur að halda okkur innan.
Ég hef oft velt því fyrir mér eftir að ég komst á fullorðinsár hvort börn hér í Reykjavík séu enn að ferðast um bakgarða og búa sér til leynileiðir eða hvort þetta hafi verið sérstakt fyrir okkur krakkana í mínu hverfi í minni barnæsku. Ég vonaði að sjálfsögðu að þetta væri saga sem endurtæki sig og brosti þess vegna breitt þegar ég heyrði nýlega á tal tveggja frænda minna, 6 og 8 ára, þar sem þeir ræddu um stórhættulega leynileið sín á milli. Ég heyrði af tali þeirra að þessi leynileið var ekki ósvipuð þeim leynileiðum sem ég fór fyrir liðlega tuttugu árum þó að þeir búi í allt öðru hverfi. Þeirra leið lá einnig um bakgarða, yfir bílskúrsþök og fyrir kom nánast óyfirstíganlegur veggur og fólk sem þurfti að vara sig á. Þeir voru þó heldur varir um sig þar sem þeir vissu að ég var að hlusta. Auðvitað er ekki góð hugmynd að ljóstra of miklu upp um leynileiðir í eyru fullorðinna!
Fullorðnir eru ákaflega uppteknir af reglum og landamærum. Þeir gera mjög skýran greinarmun á einkaeignum og opinberum svæðum. Það er í lagi að leika sér á skipulögðum leikvöllum, almenningsgörðum og öðrum svæðum sem geta talist opinber en það er ekki í lagi að valsa inn á einkalóðir annarra og bera skal virðingu fyrir lóðarmörkum. Börn hugsa hins vegar öðruvísi. Þau eru með fjörugt ímyndunarafl og eru snillingar í að sjá spennandi hluti í nærumhverfi sínu og eru þá ekkert endilega að velta sér upp úr því að ákveðin girðing skilji á milli opinbers svæðis og einkalóðar. Þessi girðing gæti í þeirra huga verið gríðarlega mikilvægur hluti af leiknum, kannski er þetta ein af þessum nánast óyfirstíganlegu hindrunum sem þau verða að komast yfir til þess að komast á enn meira spennandi slóðir. Hins vegar eru flest börn sjálfsagt meðvituð um hvaða lóðir eru einkalóðir vegna þess að hinir fullorðnu eru duglegir við að segja þeim það og banna þeim að valsa þar um. Það gerir leikinn hins vegar enn meira spennandi og þeir fullorðnu sem sífellt eru að skammast og banna verða í leiknum kannski að hræðilegum nornum eða vondum köllum. Yfir þeirra lóðir er hættulegt að fara, en auðvitað ótrúlega spennandi og þegar börnunum tekst að komast klakklaust þar yfir hefur mikill sigur unnist.
Sjálfsagt er það vegna þessarar áherslu á reglur og virðingu fyrir lóðamörkum sem börn reyna að halda leynileiðum sínum leyndum fyrir hinum fullorðnu. Ég tók eftir því að þegar litlu frændur mínir töluðu um leynileiðirnar sínar í mín eyru voru þeir mjög varir um sig og völdu orð sín gaumgæfilega. Þá langaði svolítið að segja mér frá þessum ævintýraheimi sínum enda er hann mjög spennandi og gaman að tala um hann, en þegar þeir sáu að ég varð áhyggjufull þegar þeir fóru að tala um að leiðin væri „hættuleg“ þögnuðu þeir fljótt og vildu ekki segja meira.
Auðvitað er það hluti af leiknum að leyfa ekki hinum fullorðnu að taka of mikinn þátt. Við mættum hins vegar vera duglegri við að staldra aðeins við og fylgjast með því hvernig börnin búa sér til þennan ævintýraheim í stað þess að vera alltaf svona fljót að banna og hafa endalausar áhyggjur. Næst þegar við sjáum ókunnuga krakka sniglast í garðinum okkar, reynum frekar að fylgjast með og sjá hvaða tilgangi okkar garður þjónar í leiknum í stað þess að garga út um gluggann og segja þeim að hunskast burt. Erum við kannski nornir eða vondir kallar í þeirra huga? Er garðurinn okkar einn af þeim „hættulegu“ í leiknum? Ef við fylgjumst með börnum að leik í nærumhverfi sínu í stað þess að skipta okkur of mikið af er aldrei að vita nema við lærum að meta umhverfi okkar betur!
Steinunn Guðmundardóttir
Tekið skal fram að myndirnar sem fylgja pistlinum eru sviðsettar og ljóstra alls ekki upp um neina háleynilega leynistaði!
